POZNAJ MNIE
Czersk to wieś w powiecie piaseczyńskim województwa mazowieckiego, w gminie Góra Kalwaria, ok. 30 kilometrów od Warszawy. Najważniejszym zabytkiem omawianej miejscowości jest zamek. W osadzie można również obejrzeć kościół, kilka zabytkowych kamienic, jak również rynek. Zapraszam na spacer po Czersku.
Zamek w Czersku
Od XI stulecia na wzgórzu zamkowym w Czersku znajdował się warowny gród. Miało to miejsce w czasach, kiedy nie było jeszcze Warszawy. W wieku XIII ów gród stał się własnością Konrada Mazowieckiego, który urządził w nim swoje centrum dowodzenia. Warto dodać, iż grodzisko otaczał wał, natomiast na dziedzińcu wybudowano domy, a ulice wyłożono drewnianymi belami. W literaturze przedmiotu można doczytać się, iż to właśnie w Czersku książę Konrad Mazowiecki więził swego oponenta politycznego Henryka Brodatego. Był on umieszczony w skrzyni, z której wystawała tylko głowa oraz kończyny. Książę śląski Henryk Brodaty został wypuszczony po interwencji swojej żony Jadwigi (Jadwiga Śląska, święta). Ponoć przybyła ona ze Śląska do Czerska na klęczkach, aby prosić księcia Konrada Mazowieckiego o zlitowanie się nad jej uwięzionym małżonkiem.
W okresie późniejszym Czersk został stolicą wschodniej części Mazowsza. Taką funkcję pełnił do wieku XV, kiedy to rządził książę Janusz I. Jest on uważany za największego budowniczego w całej historii Mazowsza. Janusz I na miejscu grodu wybudował gotycki zamek (wiek XIV i XV). Warto też dodać, że to właśnie on przeniósł stolicę wschodniej części Mazowsza do Warszawy, w tamtym okresie prężnie rozwijającej miejscowości. Czersk był tylko jedną z siedzib księcia, ale to właśnie tam zakończył swoją ziemską wędrówkę.
Nieco później zamek przeszedł w ręce królowej Bony, która podjęła decyzję o jego rozbudowie. Królowa przyczyniła się również do powstania w Czersku upraw warzyw, owoców oraz winorośli. Jedna z legend głosi, iż Bona tak naprawdę nigdy nie opuściła opisywanego zamku. Pewnego razu, gdy w pośpiechu opuszczała Czersk na stałe, rozerwał się jej naszyjnik z perłami. Duch królowej Bony ponoć wraca po te kosztowności do Czerska każdej nocy, kiedy ma miejsce pełnia księżyca.
Zamek w Czersku został zdobyty przez Szwedów. Warto dodać, iż wojska szwedzkie wysadziły mury zamkowe, gdy opuszczały miejscowość. Marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński około sto lat później próbował ocalić warownię czerską. To właśnie on przyczynił się do budowy murowanego mostu nad wałem. W wieku XIX część cegły z zamku użyto do budowy pobliskiego kościoła (zachował się do dziś).
W książce „Zamki Mazowsza” autorstwa Daniela Sukniewicza można przeczytać adnotację pod tytułem „Czy syn króla Anglii spoczął w Czersku?„. Czytamy w niej, że „…Na dziedzińcu zamkowym nieopodal miejsca, gdzie stał romański kościół grodowy, odkryto pochówek tajemniczego mężczyzny zmarłego na początku XII w. w wieku ok. 60 lat. Był wysoki, mocno zbudowany. Liczne urazy kości świadczą, że uczestniczył w potyczkach, a wiek, jakiego dożył, wskazuje, że musiał wychodzić z nich zwycięsko. Pochowano go na wzór skandynawskich wojowników – w obszernym grobie, w drewnianej, okutej trumnie, z mieczem, włócznią, wiaderkami do pojenia koni, misami z brązu oraz ze złotym pierścieniem założonym na palec lewej ręki. Kim był ten wielki wojownik? Być może był to Magnus Haroldson – najmłodszy syn ostatniego króla Anglii przed podbojem normańskim. W 1066 r. na polach pod Hastings zastępy Normanów pod wodzą Wilhelma Zdobywcy pokonały wojska angielskie, zabijając króla Harolda i zmuszając do ucieczki jego synów. Normanowie zajęli Anglię, a imię Magnus zniknęło z angielskich kronik. Pojawiło się natomiast w najstarszej polskiej kronice – Galla Anonima, który wymienia Magnusa za panowania Bolesława Krzywoustego najpierw jako komesa Wrocławia, potem zaś jako komesa Mazowsza. Jego siedzibą był Czersk. Tradycja łączy z jego osobą także powstanie niedalekiej miejscowości Magnuszew. Co ciekawe, rodowym herbem Magnusa była wiwerna – taka sama, jaką 200 lat później zaczął używać w swym herbie rezydujący w Czersku mazowiecki książę Trojden…”.
Jeszcze kilka słów o Trojdenie. Był on księciem mazowieckim (1284-1341) oraz prawnukiem Konrada Mazowieckiego. W herbie wschodniego Mazowsza umieścił smoka (wiwernę). Trojden został pochowany w nieodległej Warce. Ze smokiem wiążą się też liczne legendy. Głoszą one, że pod zamkiem znajduje się loch, w którym Konrad Mazowiecki ukrył skarby, a pilnuje je smok.
Do czasów współczesnych zachowała się Wieża Bramna, Wieża Zachodnia, Wieża Południowa, most, część murów. Nie przetrwała zawieruchy dziejowej rezydencja królowej Bony z wieku XVI, nie istnieje także budynek południowy z wieku XVI oraz romański kościół pw. św. Piotra (tylko fundamenty można zobaczyć).
Widok ogólny
Wieża Bramna
Wieża bramna posiadała dach kryty gontem, miała też kondygnacje obronne ze strzelnicami. W wieży tej znajdowało się mieszkanie burgrabiego, jak również wejście do latryny (wychodek) oraz izba straży. Schody znajdowały się w grubości muru. Do wieży przylegał drewniany most zwodzony.
Wieża południowa
Wieża południowa posiadała kondygnację obronną ze strzelnicami, „windę” (mechanizm bardzo podobny do korby w tradycyjnych studniach do wody) do opuszczania więźniów i dostarczania im żywności, jak również samo więzienie.
Wieża zachodnia
W wieży zachodniej prawdopodobnie przechowywano w XVIII stuleciu ważne dokumenty miejskie. Wieża ta posiadała dach kryty gontem, jak również schody w grubości muru.
Kościół parafialny w Czersku
Rynek w Czersku
Zabytkowa willa
Informacja na podstawie książki „Zamki Mazowsza” autorstwa Daniela Sukniewicza, jak również mapki historycznej o zamku w Czersku. Fotografie Andrzej Pietruszka, 14 lutego 2025 roku, Czersk, województwo mazowieckie.
